परिचय: नेपालको २०८२-८३ कर परिदृश्य नेवार गर्दै
वित्त ऐन २०८२ (२०२५) ले २०८२-८३ आर्थिक वर्षको लागि नेपालको कर व्यवस्थामा महत्त्वपूर्ण सुधारहरू सुरु गरेको छ। प्राथमिक क्षेत्रहरूका लागि रणनीतिक प्रोत्साहन, सरल डिजिटल कर नियम, र विस्तारित माफी योजनाहरूको साथ, व्यवसायहरूसँग कर अनुकूलनका लागि नयाँ अवसरहरू छन्। आन्तरिक राजस्व विभाग (आईआरडी) ले आयकर ऐन एकीकृत गरेको छ, जसले हालको नियमहरूमा स्पष्टता प्रदान गर्दछ[citation:3][citation:7]। यो मार्गदर्शन व्यवसायहरूले अनुपालनमा रहँदै आफ्नो दायित्व न्यूनतम गर्न मद्दत गर्न मुख्य परिवर्तनहरू र कार्यान्वयन योग्य रणनीतिहरू रेखाङ्कन गर्दछ।
प्राथमिक क्षेत्रहरूका लागि रणनीतिक कर प्रोत्साहनहरू
सरकारले उच्च वृद्धि र टिकाऊ उद्योगहरूमा लगानी प्रोत्साहन गर्न लक्षित कर छुटहरू सुरु गरेको छ[citation:6][citation:7]:
- सूचना प्रविधि, होटल, र पर्यटन क्षेत्रहरू: यी क्षेत्रका व्यवसायहरूले अब लागू कर्पोरेट कर दरमा २०% छुट को योग्य छन्। यो विस्तारले यी उद्योगहरूलाई यसभन्दा पहिले विनिर्माण, कृषि, र खनिजहरूको लागि आरक्षित कर प्रोत्साहन ढाँचामा ल्याउँछ[citation:7]।
- ग्रीन हाइड्रोजन र इभी इन्फ्रास्ट्रक्चर: ग्रीन हाइड्रोजन उत्पादन र इलेक्ट्रिक वाहन चार्जिङ मेसिनहरू निर्माण/जोड्ने उद्योगहरूको लागि सञ्चालनको पहिलो पाँच वर्ष पूर्ण आयकर छुट[citation:6]।
- औद्योगिक क्षेत्र र औद्योगिक गाउँहरू: पहिलो दश वर्ष १००% आयकर छुट, र त्यसपछि अर्को पाँच वर्ष ५०% छुट सहित असाधारण कर छुट[citation:6]।
- स्टार्ट-अप संस्थाहरू: परिभाषा विस्तार गरिएको छ। १० करोड रुपैयाँ समको वार्षिक कारोबार भएका स्टार्ट-अपहरूले अब सञ्चालनको पहिलो पाँच वर्ष पूर्ण आयकर छुटको लागि योग्य छन्[citation:7]。
डिजिटल सेवा र अनुपालनमा प्रमुख परिवर्तनहरू
डिजिटल सेवा कर (डीएसटी)
विदेशी डिजिटल सेवा प्रदायकहरूका लागि स्थायी स्थापनाको आवश्यकता हटाइएको छ। यस्ता संस्थाहरूलाई अब केवल डीएसटी र मूल्य अभिबृद्धि कर (भ्याट) को अनुपालन गर्नुपर्छ। २% डीएसटी व्यवसाय-द-उपभोक्ता (बी२सी) कारोबारमा लागू हुन्छ जहाँ नेपालमा वार्षिक कारोबार ३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी हुन्छ। व्यवसाय-द-व्यवसाय (बी२बी) डिजिटल सेवाहरू डीएसटीबाट मुक्त छन्[citation:7]।
आयातमा अग्रिम कर हटाउने
नगद प्रवाह सहज बनाउन, धेरै आवश्यक वस्तुहरूमा सीमामा अग्रिम आयकर तिर्ने आवश्यकता हटाइएको छ। यो जीवित जनावर, मासु, दुग्ध उत्पादन, ताजा फूल, बोटबिरुवा, र फलफूल जस्ता वस्तुहरूमा लागू हुन्छ[citation:6][citation:7]।
सरल "नियन्त्रण परिवर्तन" कर
निवासी संस्थाहरू बीच शेयरको तटीय स्थानान्तरणका लागि, नियन्त्रण परिवर्तनबाट उत्पन्न आयकरमा लागू शुल्क र ब्याज माफ गरिनेछ यदि सम्बन्धित कर २०८२ साउन ३० (२०२५ जुलाई १५) भित्र संशोधित मूल्याङ्कनको आधारमा तिरिएको छ भने। यो अपतटीय लेनदेनमा लागू हुँदैन[citation:7]।
व्यक्तिगत व्यवसाय स्वामी र पेशेवरहरूका लागि आयकर स्ल्याबहरू
जबकि कर्पोरेट दरहरू फरक हुन्छन्, व्यक्तिगत व्यवसाय स्वामी, साझेदार, र पेशेवरहरू व्यक्तिगत आय स्ल्याब अन्तर्गत कर लगाइन्छ। एकल स्वामित्व र पास-थ्रू संस्थाहरूका लागि यिनलाई बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ[citation:5][citation:6]।
| व्यक्तिगत आयकर स्ल्याबहरू (आ.व. २०८२/८३) | ||
|---|---|---|
| वार्षिक कर योग्य आय (रुपैयाँ) | कर दर | लागू हुने |
| ५ लाख सम्म | १% | एकल व्यक्तिहरू |
| ५,००,००१ – ७,००,००० | १०% | |
| ७,००,००१ – १०,००,००० | २०% | |
| १०,००,००१ – २०,००,००० | ३०% | |
| २०,००,००१ – ५०,००,००० | ३६% | |
| ५० लाख भन्दा बढी | ३९% | |
| ६ लाख सम्म | १% | विवाहित जोडी (संयुक्त) |
| ६,००,००१ – ८,००,००० | १०% | |
| ८,००,००१ – ११,००,००० | २०% | |
| ११,००,००१ – २०,००,००० | ३०% | |
| २० लाख भन्दा बढी | ३६% (५० लाख सम्म) / ३९% (बढीमा) | |
व्यवसाय स्वामीहरूका लागि कार्यान्वयन योग्य कर योजना सुझावहरू:
- कटौती अधिकतम गर्नुहोस्: व्यवसाय खर्चहरू, स्वीकृत सेवानिवृत्ति कोष योगदान (प्रोभिडेन्ट फण्ड, सिआइटी), र बीमा प्रीमियमहरू (४०,००० रुपैयाँ सम्म) को पूर्ण दाबी सुनिश्चित गर्नुहोस्[citation:5]।
- क्षेत्र-विशिष्ट प्रोत्साहनहरू प्रयोग गर्नुहोस्: यदि सूचना प्रविधि, पर्यटन, ग्रीन उर्जा, वा औद्योगिक क्षेत्रमा सञ्चालन गर्दै हुनुहुन्छ भने, आईआरडी संग लागू कर छुट वा रियायतहरूको लागि औपचारिक रूपमा आवेदन दिनुहोस्[citation:6][citation:7]।
- डिजिटल सेवाको लागि योजना बनाउनुहोस्: नेपाली उपभोक्तालाई सेवा दिने विदेशी संस्थाहरूले डीएसटीको लागि दर्ता गर्नुपर्छ। बी२बी डिजिटल सेवाहरू खरिद गर्ने स्थानीय व्यवसायहरूले भ्याट चलानीहरू प्राप्त गरेको सुनिश्चित गर्नुपर्छ[citation:7]।
- माफी योजनाहरूको मूल्याङ्कन गर्नुहोस्: यदि २०२६ जनवरी भित्र अनुपालन गरेमा पहिलाको वर्षहरूको ढिलो भ्याट वा उत्पाद शुल्क फाइलिङको लागि ब्याज/जरिवानाको माफीको योग्यता पुनः समीक्षा गर्नुहोस्[citation:7]。
अनुपालन म्याद र माफी अवसरहरू
वित्त ऐनले धेरै माफी योजनाहरू जारी राखेको छ तर अरू हटाएको छ। समयमै कारबाही महत्त्वपूर्ण छ[citation:7]।
- ढिलो भ्याट फिर्ता (आ.व. २०८१/८२ सम्म): भ्याट दर्ता वा फाइल गर्न असफल भएका व्यवसायहरूले सबै जरिवाना र बाँकी ब्याज माफी प्राप्त गर्न सक्छन् यदि फिर्ता पेश गरेर लागू ब्याजको २५% २०८२ पुष १५ (२०२६ जनवरी) भित्र तिरेमा।
- ढिलो उत्पाद शुल्क (आ.व. २०८१/८२ सम्म): उत्पाद शुल्कका लागि पनि ढिला शुल्कको ५०% जनवरी २०२६ भित्र तिरेर समान राहत उपलब्ध छ।
- महत्त्वपूर्ण परिवर्तन: स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) बिना सञ्चालन गर्ने व्यक्तिको लागि कर माफी योजना बन्द गरिएको छ[citation:7]。
- सामान्य अनुपालन: ७ वर्ष सम्म रेकर्ड राख्नुहोस्, वार्षिक फिर्ता कार्तिक अन्त्य (मध्य अक्टोबर) भित्र पेश गर्नुहोस्, र अग्रिम कर तिर्नुहोस् यदि दायित्व ४०,००० रुपैयाँभन्दा बढी छ भने[citation:5]。
निष्कर्ष
२०८२-८३ आर्थिक वर्षले नेपाली व्यवसायहरूका लागि द्वैध परिदृश्य प्रस्तुत गर्दछ: रणनीतिक क्षेत्रहरूका लागि बढाइएको प्रोत्साहन र स्पष्ट, यद्यपि कडा, अनुपालन नियमहरू। सक्रिय कर योजना अब केवल अनुपालन मात्र होइन तर एक महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक लाभ हो। सूचना प्रविधि, ग्रीन उर्जा, र पर्यटनका लागि नयाँ छुटहरू लाभ उठाएर, पहिलाको फाइलिङहरूको लागि विस्तारित माफी सञ्चालकहरू प्रयोग गरेर, र संशोधित डिजिटल कर नियमहरू सही रूपमा लागू गरेर, व्यवसायहरूले आफ्नो कर भुक्तानी महत्त्वपूर्ण रूपमा अनुकूलन गर्न सक्छन्। आफ्नो विशिष्ट व्यवसाय संरचना र लेनदेनमा यी रणनीतिहरू अनुकूलित गर्न, उपलब्ध व्यवस्थाहरूबाट पूर्ण लाभ लिने गरी आन्तरिक राजस्व विभागको एकीकृत नियमहरूको पालना गर्ने निश्चित गर्न कर पेशेवरसँग परामर्श गर्नु जरुरी छ[citation:3][citation:7]।
सूचना: यो लेख वित्त ऐन २०८२ र सम्बन्धित ऐनहरूको आधारमा कर रणनीतिहरूको सामान्य अवलोकन प्रदान गर्दछ। कर कानूनहरू जटिल हुन्छन् र व्याख्या र परिवर्तनको अधीन हुन्छन्। यो जानकारी कानूनी वा वित्तीय सल्लाहको गठन गर्दैन। व्यवसायहरूले कुनै पनि निर्णय गर्नु अगाडि आफ्नो विशिष्ट परिस्थितिहरू अनुकूलित सल्लाहको लागि योग्य कर सल्लाहकार वा कानूनी पेशेवरहरूसँग परामर्श गर्नुपर्छ[citation:6]।